داروهای اتوتوکسیک به دارویی اطلاق می شود که اثر سمی روی گوش داخلی شامل حلزون و اندام تعادلی گوش داخلی داشته باشد و باعث اختلال در عملکرد حلزون و یا وستیبول می شود، از آنجایی که گوش داخلی هم وظیفه شنوایی و هم حفظ تعادل بدن را بر عهده دارد مصرف این داروها می تواند هم عوارض شنوایی و هم تعادلی برای بیمار ایجاد کند که شدت و میزان عارضه بستگی به نوع داروی استفاده شده و مدت زمان مصرف دارو دارد. این مسمومیت گوشی می تواند عوارض خفیف تا شدید از نوع دائمی یا موقتی یا برگشت پذیر ایجاد کند.
در بعضی از بیماران بسته به نوع داروی استفاده شده و میزان مصرف، عوارض ایجاد شده برگشت پذیر هستند ولی در بعضی موارد ثابت باقی خواهند ماند و نکته مهم این است که بلافاصله چنانچه دچار عوارض شنوایی یا سرگیجه بعد از مصرف این داروها شدیم به پزشک متخصص و یا کلینیک شنوایی سنجی مراجعه نمایید. کلینیک شنوایی سنجی پیروزی خدمات مختلفی از جمله انجام تست شنوایی abr، تست شنوایی oae، شنوایی سنجی کودکان و نوزادان، تشخیص علل کم شنوایی، تجویز سمعک، تعمیر سمعک، و .... به تمامی عزیزان کم شنوا و کودکان و نوزادان در سنین مختلف برای انجام تست های لازم ارائه می دهد.
مسمومیت گوش که با نام سمیت گوش (Ototoxicity) نیز شناخته می شود، به حالتی گفته می شود که در آن برخی داروها یا مواد شیمیایی باعث آسیب یا اختلال در عملکرد گوش داخلی می شوند. این آسیب معمولاً گوش داخلی، یعنی حلزون (مسئول شنوایی) و سیستم وستیبولار (مسئول تعادل) را درگیر می کند.
در این حالت، به دلیل اثر سمی داروها روی سلول های حساس گوش داخلی، ممکن است فرد دچار علائمی مانند کاهش شنوایی، وزوز گوش یا سرگیجه شود. شدت این آسیب می تواند از خفیف و موقت تا شدید و حتی دائمی متغیر باشد.
در کم شنوایی معمولی، علت معمولاً افزایش سن، جرم گوش یا مشکلات انتقال صدا است. اما در مسمومیت گوش، عامل اصلی اثر سمی داروها روی ساختارهای گوش داخلی است که می تواند به صورت ناگهانی یا تدریجی باعث اختلال شنوایی شود.
وزوز گوش یک علامت است، نه بیماری مستقل. در حالی که مسمومیت گوش یک وضعیت علت دار است که می تواند باعث ایجاد وزوز گوش شود. به عبارت دیگر، وزوز گوش می تواند یکی از نشانه های سمیت گوش ناشی از داروها باشد، اما خود وزوز به تنهایی به معنای مسمومیت گوش نیست.
تشخیص مسمومیت گوش (Ototoxicity) معمولاً با استفاده از تست های تخصصی شنوایی و تعادل انجام می شود. هدف از این بررسی ها، ارزیابی میزان آسیب به گوش داخلی و تعیین نوع اختلال است.
مهم ترین روش های تشخیصی عبارت اند از:
این تست ها به پزشک کمک می کنند تا میزان آسیب گوش داخلی مشخص شده و بهترین روش درمان یا توانبخشی انتخاب شود.
برخی افراد نسبت به مسمومیت گوش (سمیت گوش / Ototoxicity) حساس تر هستند و احتمال آسیب شنوایی یا تعادلی در آن ها بیشتر است. مهم ترین گروه های در معرض خطر شامل موارد زیر هستند:
در این افراد، پایش منظم شنوایی و توجه به علائم اولیه مانند وزوز گوش یا کاهش شنوایی اهمیت زیادی دارد.
داروهای اتوتوکسیک یا داروهای دارای سمیت گوش (Ototoxicity) گروهی از داروها هستند که می توانند به صورت مستقیم یا غیرمستقیم باعث آسیب به گوش داخلی شوند. این آسیب معمولاً بر سلول های حساس حلزون (مسئول شنوایی) و سیستم وستیبولار (مسئول تعادل) اثر می گذارد و ممکن است منجر به کاهش شنوایی، وزوز گوش یا سرگیجه شود.
مهم ترین گروه های دارویی اتوتوکسیک عبارت اند از:
این گروه از آنتی بیوتیک ها برای درمان انواع عفونت ها به طور گسترده استفاده می شوند، اما در برخی بیماران می توانند باعث سمیت گوش داخلی شوند. داروهای مهم این گروه شامل موارد زیر هستند:
در این گروه، همگی دارای پسوند «مایسین» هستند. برخی از این داروها بیشتر روی حلزون گوش اثر سمی دارند و باعث کاهش شنوایی و وزوز گوش می شوند، در حالی که برخی دیگر بیشتر سیستم تعادلی را درگیر می کنند. به عنوان مثال، جنتامایسین بیشتر باعث اختلال تعادل و سرگیجه می شود، در حالی که نئومایسین بیشتر با آسیب شنوایی و وزوز گوش همراه است.
داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی (NSAIDs) در برخی موارد می توانند باعث سمیت خفیف و برگشت پذیر گوش شوند. این داروها شامل:
در مصرف طولانی مدت یا دوزهای بالا، این داروها ممکن است باعث وزوز گوش یا کاهش موقت شنوایی شوند که معمولاً پس از قطع دارو بهبود می یابد.
داروهایی مانند:
این داروها که برای درمان مالاریا استفاده می شوند، می توانند روی سلول های مویی قاعده حلزون اثر سمی بگذارند و باعث اختلال شنوایی شوند. در اغلب موارد، این آسیب به صورت دوطرفه بوده و در صورت تشخیص زودهنگام می تواند برگشت پذیر باشد.
برخی داروهای شیمی درمانی مانند:
می توانند باعث سمیت شدید گوش داخلی شوند و آسیب شنوایی در هر دو گوش ایجاد کنند. در بسیاری از موارد، این نوع آسیب غیرقابل برگشت بوده و نیاز به توانبخشی شنوایی یا استفاده از سمعک دارد.
این داروها برای کنترل فشار خون و دفع مایعات اضافی بدن استفاده می شوند، اما در برخی شرایط می توانند باعث سمیت گوش موقت شوند. مهم ترین آن ها:
این داروها معمولاً در بیماران قلبی و فشار خون بالا استفاده می شوند و در اغلب موارد، عوارض شنوایی آن ها برگشت پذیر است، به خصوص اگر مصرف دارو کنترل یا قطع شود.
در مجموع، شدت سمیت گوش ناشی از داروهای اتوتوکسیک به نوع دارو، دوز مصرفی، مدت زمان استفاده و شرایط بیمار بستگی دارد و می تواند از علائم خفیف و موقت تا آسیب های دائمی شنوایی و تعادلی متغیر باشد.
این کم شنوایی غالباً به شکل دو طرفه و در فرکانس های بالا ایجاد می شود ولی در بعضی داروها که مصرف طولانی مدت داشته باشند کاهش شنوایی در میزان بیشتر و شدیدتر نیز اتفاق می افتد.
بعضی از این داروها که بیشتر روی حلزون و سلول های مویی گوش داخلی اثر سمی دارند باعث ایجاد صدا ی اضافه یا وزرو در یک یا هر دو گوش می شود که میزان آن نیز می تواند از خفیف تا شدید در یک یا هر دو گوش باشد.
بعضی از این داروها که به طور ویژه روی وستیبول یا ارگان تعادل گوش داخلی اثر سمی دارد باعث علائم سرگیجه و عدم تعادل برای بیمار می شود، معمولاً در این بیماران ممکن است سردرد هم وجود داشته باشد که با شدت آن منجر به علائمی مثل تهوع، استفراغ و سرگیجه می شود.
اگر علائمی که در بالا مطرح شد را دارید حتما به پزشک معالج مراجعه کنید. اگر در شرق تهران هستید و به دنبال سمعک در مشیریه هستید، می توانید بر روی عکس زیر کلیک کنید.
همه داروهای اتوتوکسیک به یک اندازه به گوش آسیب نمی زنند. میزان سمیت گوش (Ototoxicity) در داروهای مختلف متفاوت است و به نوع دارو، دوز مصرفی، مدت استفاده و وضعیت بیمار بستگی دارد. به طور کلی می توان داروهای آسیب زننده به گوش را در سه سطح پرخطر، متوسط و کم خطر دسته بندی کرد.
این داروها بیشترین احتمال آسیب به گوش داخلی را دارند و می توانند باعث کاهش شنوایی یا اختلال تعادل شوند، حتی در برخی موارد آسیب آن ها دائمی است:
این گروه معمولاً بیشترین ارتباط را با آسیب سلول های مویی حلزون و سیستم وستیبولار دارند.
این داروها در برخی شرایط می توانند باعث عوارض شنوایی یا وزوز گوش شوند، اما معمولاً اثرات آن ها قابل برگشت است:
برخی داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی در مصرف طولانی مدت مانند آسپرین و ایبوپروفن
این داروها به ندرت باعث سمیت گوش می شوند و معمولاً فقط در شرایط خاص یا مصرف طولانی مدت ممکن است علائم خفیف ایجاد کنند:
به طور کلی، شدت آسیب ناشی از داروهای اتوتوکسیک به عوامل مختلفی مانند سن بیمار، عملکرد کلیه، دوز دارو و مدت مصرف بستگی دارد. به همین دلیل، در صورت بروز علائمی مانند وزوز گوش، کاهش شنوایی یا سرگیجه حین مصرف دارو، باید سریعاً به پزشک مراجعه شود تا از آسیب دائمی به گوش جلوگیری گردد.
بیمارانی که بعد از مصرف داروهای اتوتوکسیک که انواع آن قبلا توضیح داده شد دچار علایم شنوایی و تعادل شده باشند بایستی جهت مشاوره و ارزیابی به کلینیک شنوایی سنجی مراجعه نمایند و با انجام آزمایشات تخصصی از وضعیت گوش داخلی اطمینان حاصل کنند. آزمایشاتی که برای این دسته از بیماران انجام می شوند عبارتند از:
۱-ادیومتری (شنوایی سنجی)
۲-ای بی آر ( ABR)
۳-ای کو جی (ECOG)
۴-ومپ (VEMP)
با انجام آزمایش ادیومتری می توان از نرمال بودن و یا مشکل داشتن وضعیت شنوایی اطلاعات دقیق کسب کرد. در بیمارانی که دچار مشکلات عدم تعادل و سرگیجه باشند از تستهای دیگر استفاده می شود.
مسمومیت گوش یا سمیت گوش (Ototoxicity) زمانی رخ می دهد که برخی داروها به سلول های حساس گوش داخلی آسیب می زنند. این وضعیت معمولاً با مجموعه ای از علائم شنوایی و تعادلی همراه است که شدت آن ها می تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد.
مهم ترین علائم عبارت اند از:
این علائم ممکن است در یک یا هر دو گوش ایجاد شوند و در صورت ادامه مصرف داروی اتوتوکسیک، شدت آن ها افزایش یابد. تشخیص زودهنگام نقش مهمی در جلوگیری از آسیب دائمی دارد.
در بعضی بیماران علایم به صورت موقت ایجاد می شود و بعد از مدت کوتاهی با دارو درمانی وضعیت شنوایی و تعادل به حالت ترمال بر می گردد و یا وزوز گوش خود به خود قطع می شود ولی در بعضی موارد ممکن است کم شنوایی و وزوز گوش و سرگیجه دائمی باشد که این گونه موارد نیاز به مداخله درمانی دارد.
همانطور که گفته شد کم شنوایی ناشی از این مسمومیت از نوع کم شنوایی حسی عصبی می باشد و چنانچه میزان این کم شنوایی از حد تخفیف بالاتر باشد نیاز به مداخله توانبخشی و تجویز سمعک برای بیماران خواهد داشت.
در این گونه موارد لازم است بعد از سنجش شنوایی بیمار و تعیین آستانه های دقیق ،سمعک مناسب برای بیمار تجویز شود به ویژه در بیمارانی که همراه با کم شنوایی مشکل وزوز گوش نیز داشته باشند، سمعک بسیار کمک کننده خواهد بود و باعث بهبود صدای گوش بیمار خواهد شد.
در بیمارانی که دچار مشکلات تعادل و سرگیجه باشند نیز توانبخشی وستیبول و سرگیجه با انجام تمرینات و ورزش های خاص جهت بهبود علایم برای بیماران انجام می شود.
بیشتر بخوانید: بزرگی لوزه سوم و کم شنوایی در کودکان
وزوز گوش پس از مصرف برخی داروها می تواند یکی از اولین نشانه های سمیت گوش ناشی از داروهای اتوتوکسیک باشد. در این حالت، دارو به سلول های مویی حلزون گوش یا مسیرهای عصبی شنوایی آسیب وارد کرده و باعث ایجاد سیگنال های غیرطبیعی در سیستم شنوایی می شود که به صورت صداهای مزاحم مانند سوت یا زنگ درک می گردد.
در بسیاری از موارد، وزوز گوش یک علامت هشدار اولیه است و می تواند قبل از بروز کاهش شنوایی ظاهر شود. بنابراین توجه به این علامت اهمیت زیادی دارد، زیرا ادامه مصرف داروی عامل می تواند منجر به آسیب شدیدتر و حتی کاهش شنوایی دائمی شود.
کم شنوایی ناشی از داروهای اتوتوکسیک همیشه یکسان نیست و میزان برگشت پذیری آن به نوع دارو و شدت آسیب بستگی دارد:
به همین دلیل، تشخیص زودهنگام علائم و اقدام سریع برای بررسی شنوایی، نقش مهمی در جلوگیری از آسیب دائمی دارد.
کودکان به دلیل حساس تر بودن سیستم شنوایی، در برابر سمیت گوش ناشی از داروها آسیب پذیرتر هستند. مصرف برخی داروهای اتوتوکسیک در این گروه سنی می تواند باعث اختلال شنوایی یا مشکلات تعادلی شود.
مهم ترین نکات در کودکان شامل موارد زیر است:
تشخیص زودهنگام در کودکان اهمیت زیادی دارد، زیرا آسیب شنوایی می تواند بر رشد گفتار و یادگیری آن ها تأثیر بگذارد.
در دوران بارداری، انتخاب دارو باید با دقت بسیار بالا انجام شود، زیرا برخی داروهای اتوتوکسیک ممکن است روی شنوایی یا تعادل مادر اثر بگذارند. اگرچه انتقال مستقیم اثر به جنین در همه موارد ثابت نیست، اما مصرف غیرضروری این داروها باید محدود شود.
نکات مهم شامل:
در صورت نیاز به درمان، انتخاب دارو باید کاملاً تحت نظر پزشک متخصص انجام شود.
در صورت مصرف داروهای اتوتوکسیک، توجه به علائم هشدار بسیار مهم است. در برخی شرایط لازم است مصرف دارو سریعاً توسط پزشک بررسی و در صورت نیاز قطع یا جایگزین شود.
علائم هشدار شامل:
در صورت مشاهده این علائم، مراجعه فوری به پزشک ضروری است تا از آسیب دائمی به گوش جلوگیری شود.
درمان مسمومیت گوش (سمیت گوش / Ototoxicity) بستگی مستقیم به نوع دارو، میزان آسیب و زمان تشخیص دارد. مهم ترین اقدام در مرحله اول، قطع یا جایگزینی داروی اتوتوکسیک تحت نظر پزشک است تا از پیشرفت آسیب به گوش داخلی جلوگیری شود.
در بسیاری از موارد، درمان شامل مجموعه ای از اقدامات حمایتی و توانبخشی است:
در مواردی که آسیب شدید باشد، هدف درمان بیشتر جلوگیری از پیشرفت بیماری و بهبود کیفیت زندگی بیمار است.
بله، در بسیاری از موارد وزوز گوش ناشی از داروهای اتوتوکسیک قابل درمان یا کنترل است. اگر علت به موقع تشخیص داده شود و داروی عامل قطع یا جایگزین شود، احتمال بهبود وزوز گوش وجود دارد.
با این حال، در برخی بیماران که آسیب سلول های مویی گوش داخلی شدید یا دائمی شده باشد، وزوز گوش ممکن است به طور کامل از بین نرود. در این شرایط، روش هایی مانند:
می توانند به کاهش شدت وزوز و بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.
پیشگیری از سمیت گوش ناشی از داروها اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا برخی آسیب ها ممکن است غیرقابل برگشت باشند. مهم ترین راه های پیشگیری عبارت اند از:
رعایت این نکات می تواند احتمال آسیب دائمی به گوش داخلی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
بله، داروهای اتوتوکسیک در صورت مصرف نادرست یا طولانی مدت می توانند برای سیستم شنوایی و تعادل خطرناک باشند. این داروها ممکن است باعث آسیب به سلول های حساس گوش داخلی شوند که نتیجه آن کاهش شنوایی، وزوز گوش یا سرگیجه است.
با این حال، باید توجه داشت که این داروها در بسیاری از موارد برای درمان بیماری های مهم مانند عفونت های شدید یا سرطان استفاده می شوند و مصرف آن ها تحت نظر پزشک کاملاً ضروری است.
خطرناک بودن این داروها بیشتر در شرایط زیر افزایش می یابد:
بنابراین، داروهای اتوتوکسیک زمانی خطرناک می شوند که بدون کنترل پزشکی یا در شرایط پرخطر مصرف شوند، نه در استفاده اصولی و تحت نظر پزشک.
چنانچه کم شنوایی حسی عصبی ناشی از مصرف داروهای اتوتوکسیک به صورت دو طرفه و در میزان شدید باشد و با اقدامات دارویی انجام شده برای بیمار به وضعیت اولیه برنگردد بایستی برای بیمار سمعک مناسب تجویز شود ،معمولا بعد از انجام آزمایش دقیق شنوایی سنجی و تعیین آستانه های شنوایی متناسب با میزان کم شنوایی لازم است برای بیمار سمعک مناسب تجویز شود، اینگونه بیماران می توانند از انواع مدلهای سمعک در مدل های پشت گوشی و داخل گوشی از نوع دیجیتال و هوشمند استفاده نمایند.پ
بنابراین این دسته از بیماران می توانند با مراجعه به کلینیک های شنوایی سنجی و انجام آزمایش شنوایی سنجی مورد ارزیابی و تجویز سمعک مناسب قرار گیرند.

پرسش و پاسخ
آرش
دکتر امیرحسین زارع