وزوز گوش سوماتیک چیست؟ علت، علائم و روش های درمان

آیا هنگام چرخاندن گردن، باز کردن دهان یا فشار دادن فک، صدای وزوز گوشتان تغییر می کند؟ شاید متوجه شده باشید که هنگام جویدن غذا، شدت صدای سوت یا زنگ گوش بیشتر می شود یا با تغییر وضعیت سر، صدای وزوز کمتر به گوش می رسد.

این وضعیت می تواند یکی از نشانه های وزوز گوش سوماتیک (Somatic Tinnitus) باشد؛ نوعی وزوز که در آن پیام های عصبی مربوط به عضلات، مفاصل و بخش های حسی بدن، به ویژه فک و گردن، بر نحوه پردازش صدا در سیستم شنوایی تأثیر می گذارند.

البته تغییر وزوز با حرکت فک یا گردن به معنای تشخیص قطعی نیست. مشکلات شنوایی و سایر بیماری های گوش نیز ممکن است هم زمان وجود داشته باشند.

در ادامه بررسی می کنیم که وزوز گوش سوماتیک چه علائمی دارد، چه عواملی با آن ارتباط دارند، چگونه تشخیص داده می شود و کدام روش های درمانی می توانند به کاهش علائم کمک کنند.

وزوز گوش سوماتیک چیست؟

وزوز گوش سوماتیک که به آن وزوز حسی پیکری (Somatosensory Tinnitus) نیز گفته می شود، نوعی وزوز است که در ایجاد یا تغییر آن، پیام های حسی دریافت شده از بخش هایی مانند فک، گردن و عضلات اطراف سر نقش دارند.

سیستم شنوایی فقط از گوش اطلاعات دریافت نمی کند. برخی مراکز پردازش شنوایی در مغز با مسیرهای عصبی حسی پیکری نیز ارتباط دارند. این مسیرها اطلاعات مربوط به حرکت، فشار و وضعیت عضلات و مفاصل را منتقل می کنند.

به همین دلیل، در بعضی افراد، حرکت فک، چرخاندن گردن یا انقباض عضلات می تواند باعث تغییر بلندی، شدت یا زیر و بمی وزوز شود.

برای مثال، ممکن است فرد هنگام باز کردن دهان، صدای سوت گوش را بلندتر احساس کند یا هنگام چرخاندن سر به یک سمت، متوجه تغییر صدای وزوز شود.

نکته مهم: وزوز سوماتیک صرفاً به معنای وزوز ناشی از گرفتگی عضلات گردن نیست. موضوع اصلی، تعامل مسیرهای حسی پیکری با سیستم پردازش شنوایی است. فرد ممکن است هم زمان دچار کم شنوایی یا مشکل دیگری در گوش نیز باشد.

بر اساس مقاله اجماع تخصصی منتشرشده در سال ۲۰۱۸ در مجله Trends in Hearing و نمایه شده در کتابخانه ملی پزشکی آمریکا (PubMed)، متخصصان معیارهای تشخیصی وزوز حسی پیکری را در سه گروه بررسی کرده اند: تغییر وزوز با تحریکات حسی پیکری، ویژگی های خود وزوز و علائم همراه آن.

نویسندگان تأکید می کنند که هیچ یک از این معیارها الزاماً در تمام بیماران وجود ندارد. بنابراین تشخیص باید بر اساس مجموعه ای از نشانه ها انجام شود، نه صرفاً یک حرکت فک یا گردن.

علائم وزوز گوش سوماتیک؛ از کجا بفهمیم به فک یا گردن مربوط است؟

مهم ترین ویژگی وزوز گوش سوماتیک، تغییر احتمالی صدا در ارتباط با حرکت یا وضعیت بخش هایی از بدن است. بااین حال، همه مبتلایان علائم یکسانی ندارند و ممکن است بعضی افراد بدون درد واضح فک یا گردن نیز این نوع وزوز را تجربه کنند.

جدول زیر نشانه هایی را نشان می دهد که می توانند احتمال دخالت عوامل حسی پیکری را بیشتر کنند.

اگر درد فک یا گردن و شدت وزوز به صورت هم زمان بیشتر یا کمتر شوند، این ارتباط می تواند سرنخ تشخیصی مهم تری نسبت به وجود هر علامت به تنهایی باشد.

بااین حال، نباید برای تشخیص خانگی، گردن را به شدت چرخاند یا روی عضلات و مفاصل فشار زیاد وارد کرد.

علت وزوز گوش سوماتیک چیست؟

وزوز گوش سوماتیک معمولاً با یک عامل واحد توضیح داده نمی شود. اختلالات مفصل فک، مشکلات عملکردی گردن، دندان قروچه و برخی آسیب های سر و گردن ممکن است در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.

۱. اختلال مفصل فک (TMJ یا TMD)

مفصل گیجگاهی فکی یا TMJ مفصلی است که فک پایین را به جمجمه متصل می کند. اختلالات این مفصل که با عنوان TMD شناخته می شوند، ممکن است باعث درد فک، محدودیت حرکت دهان، خستگی عضلات جویدن و صدای تق تق مفصل شوند.

در بعضی افراد مبتلا به اختلال مفصل فک، وزوز گوش نیز وجود دارد. ممکن است شدت وزوز هنگام جویدن، باز کردن دهان یا فشردن دندان ها تغییر کند.

البته همراهی وزوز با درد فک، به تنهایی ثابت نمی کند که اختلال مفصل فک علت اصلی وزوز است.

۲. مشکلات گردن و عضلات اطراف سر

عضلات، مفاصل و مسیرهای عصبی ناحیه گردن با سیستم حسی پیکری ارتباط دارند. اختلال عملکرد این نواحی ممکن است در برخی بیماران بر شدت وزوز تأثیر بگذارد.

نشانه های همراه می توانند شامل درد گردن، خشکی عضلات، محدودیت حرکت سر و سردردهای مرتبط با گردن باشند.

بخوانید: وزوزگوش و سردرد

اگر شدت وزوز هم زمان با درد گردن تغییر کند، بررسی مشکلات عضلانی اسکلتی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

۳. دندان قروچه و فشار دادن دندان ها

دندان قروچه یا براکسیسم به ساییدن یا فشردن دندان ها گفته می شود که ممکن است هنگام خواب یا بیداری اتفاق بیفتد.

این وضعیت می تواند فشار بیشتری به عضلات و مفاصل فک وارد کند و با درد شقیقه، خستگی فک یا سردرد همراه باشد.

در برخی افراد، دندان قروچه با وزوز گوش نیز ارتباط دارد. بااین حال، درمان دندان قروچه الزاماً به معنای برطرف شدن وزوز نیست.

۴. آسیب های قبلی سر و گردن

ضربه به سر، آسیب های گردن یا تصادف ممکن است با شروع یا تغییر وزوز گوش همراه باشند.

اگر وزوز پس از آسیب ایجاد شده و هم زمان درد یا محدودیت حرکتی گردن وجود داشته باشد، این سابقه باید در ارزیابی پزشکی بررسی شود.

بااین حال، وزوز پس از ضربه می تواند علت های مختلفی داشته باشد و نباید بدون بررسی، آن را صرفاً سوماتیک دانست.

۵. وضعیت نامناسب بدن و فشارهای عضلانی

نشستن طولانی مدت با سر خم شده، کار مداوم با تلفن همراه یا قرار گرفتن گردن در وضعیت نامناسب ممکن است فشار عضلانی ایجاد کند.

در افرادی که وزوز آن ها تحت تأثیر مشکلات گردن قرار دارد، چنین شرایطی ممکن است باعث بیشتر احساس شدن صدا شود.

اصلاح وضعیت نشستن و استراحت منظم می تواند به کاهش ناراحتی عضلانی کمک کند، اما شواهد کافی برای اینکه اصلاح وضعیت بدن به تنهایی وزوز سوماتیک را درمان کند وجود ندارد.

بر اساس مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۳ با عنوان Somatosensory Tinnitus: Recent Developments in Diagnosis and Treatment، هم زمانی تغییرات وزوز و درد فک یا گردن یکی از نشانه های ارزشمند در شناسایی مؤلفه حسی پیکری وزوز است. این مرور همچنین تأکید می کند که عوامل مختلف ممکن است به طور هم زمان در وزوز یک بیمار نقش داشته باشند.

تفاوت وزوز گوش سوماتیک با سایر انواع وزوز گوش

وزوز گوش همیشه علت یکسانی ندارد. گاهی با کم شنوایی ارتباط دارد، گاهی پس از مواجهه با صدای بلند ایجاد می شود و در برخی موارد ممکن است با بیماری های گوش یا مشکلات عروقی همراه باشد.

تفاوت مهم وزوز سوماتیک این است که حرکت فک و گردن یا تغییر فعالیت عضلات می تواند بر شدت و ویژگی صدای آن اثر بگذارد.

این دسته ها کاملاً جدا از یکدیگر نیستند. برای مثال، فردی که به دلیل مواجهه طولانی مدت با صدای بلند دچار وزوز شده است، ممکن است هم زمان تغییر صدا با حرکت فک را نیز تجربه کند.

بنابراین، تغییر وزوز با حرکت گردن به معنای رد کم شنوایی یا سایر مشکلات گوش نیست.

وزوز گوش سوماتیک چگونه تشخیص داده می شود؟

برای تشخیص وزوز گوش سوماتیک، یک آزمایش واحد و قطعی وجود ندارد. متخصص باید مجموعه ای از اطلاعات شامل سابقه علائم، وضعیت شنوایی، مشکلات فک و گردن و نتایج معاینه را بررسی کند.

۱. بررسی سابقه علائم و تغییر وزوز با حرکت

در مرحله اول، پزشک درباره زمان شروع وزوز، یک طرفه یا دوطرفه بودن آن، شدت صدا و عوامل تشدیدکننده سؤال می کند.

همچنین بررسی می شود که آیا وزوز با حرکت فک، چرخاندن گردن، دندان قروچه یا تغییر وضعیت بدن ارتباط مشخصی دارد یا خیر.

هم زمانی شروع درد فک یا گردن با وزوز و سابقه آسیب سر و گردن نیز می توانند اطلاعات تشخیصی مهمی باشند.

۲. شنوایی سنجی و بررسی وضعیت گوش

حتی اگر بیمار احساس کند وزوز او به عضلات گردن مربوط است، بررسی وضعیت شنوایی همچنان اهمیت دارد.

انواع تست شنوایی سنجی یا ادیومتری می تواند مشخص کند آیا فرد دچار کم شنوایی است و نوع و شدت آن چقدر است.

معاینه گوش نیز به شناسایی مشکلاتی مانند تجمع جرم یا التهاب کمک می کند. در صورت احتمال اختلال گوش میانی، ممکن است تمپانومتری نیز انجام شود.

بر اساس راهنمای رسمی NICE درباره ارزیابی و مدیریت وزوز گوش (NG155)، منتشرشده در ۱۱ مارس ۲۰۲۰، انجام ارزیابی شنوایی برای افراد دارای وزوز گوش توصیه شده است. در این راهنما، تمپانومتری برای شرایطی مطرح می شود که احتمال اختلال گوش میانی یا شیپور استاش وجود داشته باشد.

۳. ارزیابی مفصل فک و گردن

اگر علائم بیمار احتمال درگیری فک یا گردن را مطرح کنند، ممکن است ارزیابی تخصصی عضلات و مفاصل این نواحی انجام شود.

در این بررسی ها مواردی مانند دامنه حرکت گردن، درد عضلانی، عملکرد مفصل فک، محدودیت باز شدن دهان و وجود دندان قروچه بررسی می شوند.

متخصص ممکن است از حرکات کنترل شده برای بررسی تغییر وزوز استفاده کند. این آزمایش ها باید بدون وارد کردن فشار شدید انجام شوند.

۴. تصویربرداری و بررسی های تکمیلی

MRI یا سایر روش های تصویربرداری برای تمام افراد مبتلا به وزوز گوش سوماتیک ضروری نیستند.

اگر وزوز یک طرفه یا ضربان دار باشد، کم شنوایی نامتقارن وجود داشته باشد یا معاینه احتمال بیماری دیگری را مطرح کند، پزشک ممکن است بررسی های تکمیلی درخواست کند.

هدف این است که سایر علت های مهم وزوز نادیده گرفته نشوند.

درمان وزوز گوش سوماتیک؛ چه روش هایی مؤثرند؟

درمان وزوز گوش سوماتیک به عواملی بستگی دارد که در ایجاد یا تشدید آن نقش دارند. اگر مشکلات مفصل فک، اختلال عملکرد گردن یا تنش عضلانی با وزوز ارتباط داشته باشند، درمان این مشکلات ممکن است شدت وزوز را کاهش دهد.

بااین حال، یک روش درمانی برای همه بیماران مؤثر نیست. همچنین کاهش شدت وزوز با درمان کامل و حذف صدای آن تفاوت دارد.

۱. فیزیوتراپی تخصصی فک و گردن

فیزیوتراپی یکی از روش های مورد بررسی برای بیمارانی است که وزوز آن ها با اختلالات عضلانی اسکلتی فک یا گردن ارتباط دارد.

برنامه درمانی ممکن است شامل تمرینات کنترل شده، بهبود حرکت مفاصل، کاهش تنش عضلانی و اصلاح عملکرد گردن یا فک باشد.

هدف این روش ها، درمان مشکلات عضلانی اسکلتی مرتبط و کاهش تأثیر احتمالی آن ها بر وزوز است.

بر اساس مطالعه کارآزمایی بالینی تصادفی منتشرشده در سال ۲۰۲۰ در مجله Journal of Clinical Medicine و نمایه شده در PubMed، پژوهشگران تأثیر درمان غیرتهاجمی ناحیه دهان و فک را بر وزوز حسی پیکری مرتبط با مفصل فک بررسی کردند.

در این مطالعه، ۸۰ بیمار در دو گروه ۴۰ نفره قرار گرفتند. درمان شامل آموزش، فیزیوتراپی ناحیه فک و در موارد مناسب، استفاده از محافظ دندان بود.

نتایج نشان داد:

• در گروه درمان زودهنگام، ۳۰ درصد بیماران کاهش درجه شدت وزوز را در پرسش نامه TQ تجربه کردند؛ این مقدار در گروه درمان با شروع تأخیری ۲٫۸ درصد بود.
• در شاخص عملکردی وزوز (TFI)، بهبود گروه درمان زودهنگام از نظر آماری بیشتر و از نظر بالینی معنادار بود.
• بااین حال، میانگین تغییر امتیاز TQ به حد بهبود بالینی معنادار نرسید.

این یافته ها نشان می دهند که درمان تخصصی فک می تواند در گروهی از بیماران مفید باشد، اما اثربخشی آن برای تمام انواع وزوز گوش اثبات نشده است.

۲. درمان اختلالات مفصل فک و دندان قروچه

اگر معاینه نشان دهد که بیمار به اختلال مفصل گیجگاهی فکی مبتلاست، درمان آن می تواند بخشی از برنامه مدیریت وزوز باشد.

بسته به شرایط فرد، روش های درمانی ممکن است شامل فیزیوتراپی فک، اصلاح عادت فشردن دندان ها، تمرینات تخصصی و استفاده از محافظ دندان در موارد مناسب باشند.

برای مثال، در فردی که هنگام خواب دندان قروچه دارد، دندان پزشک ممکن است استفاده از نایت گارد را توصیه کند.

بااین حال، استفاده از محافظ دندان برای همه افراد مبتلا به وزوز سوماتیک ضروری نیست و باید بر اساس تشخیص دندان پزشک انجام شود.

۳. تمرینات اصلاحی و کاهش فشار عضلانی

در برخی افراد، تمرینات مناسب گردن و فک می توانند به بهبود حرکت، کاهش درد و کنترل تنش عضلانی کمک کنند.

این تمرینات ممکن است شامل بهبود وضعیت نشستن، کاهش فشار مداوم بر فک، استراحت منظم هنگام کار با کامپیوتر و حرکات درمانی تجویزشده باشند.

نکته مهم این است که تمرین یکسانی برای تمام مبتلایان به وزوز گوش سوماتیک وجود ندارد.

برای مثال، فردی که محدودیت حرکتی گردن دارد ممکن است به برنامه متفاوتی نسبت به فرد مبتلا به اختلال مفصل فک نیاز داشته باشد.

از انجام حرکات شدید گردن، کشش های دردناک یا دستکاری ناگهانی مفاصل با هدف قطع کردن وزوز خودداری کنید.

۴. مدیریت وزوز گوش و درمان های حمایتی

گاهی با وجود درمان مشکلات فک و گردن، صدای وزوز به طور کامل برطرف نمی شود. در این شرایط، روش های مدیریت وزوز می توانند به کاهش ناراحتی و تأثیر آن بر زندگی روزمره کمک کنند.

این روش ها ممکن است شامل مشاوره تخصصی، آموزش درباره وزوز، مدیریت مشکلات خواب و درمان شناختی رفتاری یا CBT باشند.

CBT نوعی روان درمانی ساختارمند است که می تواند به کاهش پریشانی، اضطراب و واکنش های منفی مرتبط با وزوز کمک کند. هدف آن الزاماً حذف صدای وزوز نیست.

در برخی افراد، استفاده از صدای ملایم پس زمینه نیز ممکن است تحمل وزوز را آسان تر کند، هرچند شواهد درباره اثربخشی مستقل روش های مختلف صوت درمانی محدود است.

بر اساس راهنمای NICE درباره مدیریت وزوز گوش، برای بزرگسالانی که وزوز همچنان بر سلامت روانی، روابط اجتماعی یا فعالیت های روزمره آن ها تأثیر می گذارد، مداخلات روان شناختی مرتبط با وزوز، از جمله CBT، قابل توصیه هستند.

۵. استفاده از سمعک در صورت وجود کم شنوایی

وزوز سوماتیک و کم شنوایی ممکن است هم زمان وجود داشته باشند. اگر آزمایش شنوایی وجود کم شنوایی را تأیید کند، استفاده از سمعک مناسب می تواند به بهبود شنیدن صداهای محیطی کمک کند.

برای مشاهده قیمت انواع سمعک روی تصویر زیر کلیک کنید.

در برخی افراد، تقویت صداهای محیطی ممکن است توجه به وزوز را نیز کاهش دهد.

البته سمعک درمان مستقیم اختلال مفصل فک یا مشکلات عضلات گردن نیست.

راهنمای NICE توصیه می کند برای افراد دارای وزوز و کم شنوایی مؤثر بر ارتباطات روزمره، وسایل تقویت شنوایی ارائه شوند. در مقابل، استفاده از انواع سمعک برای فردی که کم شنوایی ندارد، صرفاً با هدف درمان وزوز توصیه نمی شود.

بخوانید: بهترین سمعک برای وزوز گوش

۶. آیا دارو یا درمان خانگی وزوز سوماتیک را برطرف می کند؟

در حال حاضر، داروی اختصاصی با اثربخشی اثبات شده برای حذف قطعی وزوز گوش سوماتیک وجود ندارد.

اگر بیمار هم زمان درد مفصل فک، التهاب یا گرفتگی عضلات داشته باشد، پزشک ممکن است برای درمان آن مشکل دارو تجویز کند؛ اما کاهش درد الزاماً به معنای درمان وزوز نیست.

برخی اقدامات خانگی ممکن است به کاهش عوامل تشدیدکننده کمک کنند:

• استفاده از کمپرس گرم ملایم برای کاهش ناراحتی عضلات فک یا گردن، در صورت مناسب بودن برای شرایط فرد.
• استراحت منظم هنگام کار طولانی با موبایل و کامپیوتر.
• کاهش عادت فشردن دندان ها و پرهیز موقت از جویدن غذاهای بسیار سفت در صورت درد فک.
• تنظیم خواب و استفاده از روش های آرام سازی برای کاهش استرس.
• محافظت از گوش در برابر صداهای شدید.

این اقدامات، درمان قطعی وزوز نیستند و نباید جایگزین بررسی پزشکی شوند.

همچنین مصرف خودسرانه داروهای ضدوزوز، مکمل ها یا مسکن های متعدد توصیه نمی شود.

آیا وزوز گوش سوماتیک کاملاً درمان می شود؟

در بعضی افراد، درمان مشکلات فک یا گردن می تواند باعث کاهش قابل توجه شدت وزوز شود. بااین حال، درمان کامل وزوز گوش سوماتیک برای همه بیماران قابل تضمین نیست.

میزان بهبود به عواملی مانند مشکلات زمینه ای، وجود انواع کم شنوایی هم زمان، مدت ابتلا و پاسخ فرد به درمان بستگی دارد.

مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۳ در کتابخانه ملی پزشکی آمریکا (PMC) گزارش می کند که درمان های عضلانی اسکلتی فک و گردن در میان روش های بررسی شده برای وزوز سوماتیک، پشتوانه پژوهشی نسبتاً قوی تری دارند؛ اما بیشتر نتایج درمانی به کاهش شدت یا بلندی وزوز مربوط هستند و برطرف شدن کامل صدا کمتر گزارش شده است.

بنابراین هدف درمان ممکن است کاهش شدت وزوز، بهبود عملکرد فک و گردن و افزایش کیفیت زندگی باشد، حتی اگر صدای وزوز کاملاً حذف نشود.

چه زمانی وزوز گوش به بررسی فوری پزشکی نیاز دارد؟

اگرچه تغییر وزوز با حرکت فک یا گردن می تواند با عوامل حسی پیکری ارتباط داشته باشد، نباید تمام موارد وزوز را به مشکلات عضلانی نسبت داد.

در شرایط زیر ارزیابی فوری اهمیت دارد:

• کاهش ناگهانی شنوایی: اگر شنوایی طی سه روز یا کمتر به طور ناگهانی کاهش یافته و این اتفاق در ۳۰ روز گذشته رخ داده است، ارزیابی تخصصی باید ظرف ۲۴ ساعت انجام شود.
• علائم عصبی ناگهانی: ضعف یک سمت بدن، افتادگی صورت، اختلال گفتار یا علائم مشکوک به سکته به مراجعه اورژانسی نیاز دارند.
• سرگیجه حاد و شدید: به ویژه اگر فرد نتواند بدون کمک بایستد یا راه برود.
• وزوز ضربان دار: صدایی که با نبض هماهنگ است، به خصوص اگر جدید یا مداوم باشد، نیازمند بررسی پزشکی است.
• وزوز یک طرفه مداوم: به ویژه اگر با کم شنوایی نامتقارن همراه باشد، باید ارزیابی شود.

بر اساس راهنمای NICE، وزوز همراه با علائم عصبی ناگهانی یا سرگیجه حاد کنترل نشده به ارجاع فوری نیاز دارد. همچنین برای وزوز ضربان دار، بررسی تصویربرداری متناسب با شرایط بیمار توصیه شده است.

بخوانید: وزوزگوش و سرگیجه

برای تشخیص وزوز گوش سوماتیک به چه متخصصی مراجعه کنیم؟

انتخاب متخصص به علائم بیمار بستگی دارد.

متخصص گوش، حلق و بینی می تواند وضعیت گوش و احتمال بیماری های مرتبط را بررسی کند. شنوایی شناس نیز با انجام آزمایش های شنوایی به مشخص شدن وجود یا نبود کم شنوایی کمک می کند.

اگر نشانه های اختلال مفصل فک یا دندان قروچه وجود داشته باشند، مراجعه به دندان پزشک یا متخصص مرتبط با اختلالات فک مناسب است. در صورت وجود مشکلات عملکردی گردن نیز ممکن است فیزیوتراپی تخصصی توصیه شود.

بررسی وضعیت شنوایی در سمعک پیروزی

اگر وزوز گوش شما با حرکت فک یا گردن تغییر می کند یا همراه آن احساس کاهش شنوایی دارید، بهتر است ابتدا وضعیت شنوایی بررسی شود.

در سمعک پیروزی می توانید برای انجام شنوایی سنجی و دریافت مشاوره درباره وضعیت شنوایی اقدام کنید. نتایج این بررسی می تواند به مشخص شدن نیاز به ارزیابی های تکمیلی توسط پزشک یا سایر متخصصان کمک کند.